O.K.Kerk
Filmpje van de kerk van Egmond aan Zee
De O.K.Kerk van Egmond aan Zee.
door: Herma Out- de Waard.
Bron :
Als de kerk kon spreken….1886-1986 .
Gedenkboek ter gelegenheid van het honderd-jarige bestaan van het Oud-katholieke Kerkgebouw,Voorstraat 112, Egmond aan Zee.
Een eeuw oud-katholieke kerk aan de Voorstraat te Egmond aan Zee
De oud-katholieke kerk door A.R. Heyligers
Encyclopedie van het Christendom deel uitg.Elsevier
De schuilkerk deed dienst als melkkoe.
Van arme pastoor tot rijke postbode .
de Mon: Bob
Heilige huisjes, Alkmaarsche Courant
Van de oudste geschiedenis van Egmond aan Zee is weinig bewaard gebleven.
Als oorzaak daarvan kunnen we zeggen dat o.a. de abdij door de watergeuzen, na plundering en brandstichting, verwoest is. Veel is daardoor verloren gegaan. Ook heeft de zee grote delen van het dorp in de loop der tijden in de golven doen verdwijnen, waardoor naspeuringen en onderzoek van fundamenten onmogelijk werden.
Als stichtingsjaar van Egmond aan Zee noemen we het jaar 977.
Ondanks het feit dat dit niet meer is dan een verhaal , door overlevering tot ons gekomen.
Walgerus , Dodo’s zoon, een hereboer , woonachtig in de Binnen-Egmonden, zou tien huizen aan de zee hebben laten timmeren. Die huizen bestemde hij voor enige verarmde buren , die hij daar voor niets liet wonen.
De bewoners kregen verlof om in de Noordzee te gaan vissen , maar moesten tien % van de gevangen vis aan de abdij van Egmond afstaan.
Ter ere van de Heilige Agnes zou Walgerus in 1036 een kapel hebben gesticht. Deze kapel zou in de loop der jaren met het dorp mee zijn gegroeid en een echte kerk zijn geworden.
De heren van Egmond zien met lede ogen toe en als in 1436 de leenbanden met de abdij worden doorgesneden eigent Jan Meeuwisze meteen maar het tiendrecht toe en noemt het voortaan : “Recht van de Hofvis “.
Daarna gaat hij beginnen met de bouw van de driebeukige gotische kerk met een 44 meter hoge toren .De bouw duurt tot 1449.
Tot aan de Tachtigjarige oorlog kunnen de katholieken er ongestoord hun diensten in houden .
In 1571 landt een deel van de geuzenvloot in Egmond en steekt 130 huizen in brand. Van de kerk blijft alleen de toren overeind staan.
Sonoy komt ook even langs en verwoest ook de abdij, de nabij gelegen parochiekerk, de kapel van Sint Adelbert en kasteel Egmond aan den Hoef en stak en passant de kerk van Egmond aan Zee ook weer in brand.
Nadat de spanjaarden zich in 1573 hebben teruggetrokken wordt het de katholieken officieel verboden om hun erediensten te houden .
In 1652 duikt in een overlijdensakte de naam van pastoor Theodorus van Doorn op. Hij heeft nog 8 jaar in de schuilkelder zijn werk gedaan.
Omstreeks 1700 waren de Egmonders voor het overgrote deel katholiek.
Door de reformatie konden de katholieken slechts tegen betaling hun godsdienstoefeningen houden .
Toch dringt de reformatie van de zestiende eeuw nauwelijks tot Egmond aan Zee door.
De Egmonders gaan naar hun schuilkelder in de Zuiderstraat. Daar wordt hun na het afgeven van de steekpenningen geen strobreed in de weg gelegd.
In 1702 wordt de Roomsch Katholieke Kerk van de Oud-Bisschoppelijke Clerezie gesticht, de huidige oud-katholieke kerk.
In 1723 wordt door het kapitel van Utrecht Cornelis Steenhoven tot nieuwe bisschop gekozen.
Van de 1200 inwoners van rond 1740 was het overgrote deel ‘roomsch’.
Slechts 80 hervormden behoorden tot de bevolking, vandaar dat er in 1746 maar een kleine kerk werd gebouwd. De ‘Roomsch katholieke kerk van de Oud-Bischoppelijke Clerezie’ had als herder pastoor Carolus Ignatius Pennaert (1726-1752).
Zijn opvolger was Carel Josef Borgef Borger ( 1752-1775 ).
Na pastoor Borger was Theodorus van der Burgh een jaar pastoor.
Wilhelmus Johannes Osy bleef ook niet lang : van 1776-1780.
Pastoor Adrianus Augustus Mooleman ( 1780-1798).
Met pastoor Mooleman is een ononderbroken traditie ingezet, durende tot 1903, dat pastoors zeer lang, hun leven lang, in Egmond aan Zee werkten.
Pastoor Mooleman was al vanaf 1776 bij pastoor Osy kapelaan geweest. Ongeveer 22 jaar was hij derhalve op de akker van Egmond aan Zee werkzaam.
Opvolger van pastoor Mooleman was Johannes Glasbergen. Op 09-12-1798 de priesterwijding ontvangen droeg hij zijn eerste Heilige mis op 21-12-1798 te Egmond aan Zee als nieuwe pastoor op.
Per 1 mei 1860 werd pastoor Glasbergen opgevolgd door Johannes Jacobus Greuningen.
Sinds 26 maart 1858 was hij reeds kapelaan in Egmond
Op 3 juni 1860 werd de nieuwe pastoor door de toenmalige pastoor van Zaandam , Lambertus de Jong, ingepreekt. Het zou niet minder dan 42 x een feestdag zijn op 3 juni in Egmond om het pastoorschap van Van greuningen te gedenken.
opvallend is dat er in 100 jaar , 1789-1900 slechts 2 heeren pastoor over deze gemeente geweest zijn.pastoor greuningen overleed 70 jaar oud op 28-03-1903.
1april 1903 werd Hendricus Theodorus Johannes Vlijmen benoemd .Zijn moeder Lydia Aljes bestierde jarenlang het huishouden van haar priesterzoon.
Pastoor Jacob van der Oord nam in 1916 de parochie over van Pastoor van Vlijmen toen deze tot opvolger van de overleden bisschop mgr.Prins werd benoemd. 29-09-1926 preekte pastoor van der Oord zijn afscheidspreek.Zijn opvolger was pastoor van Kleef. Tot 1938 bllef pastoor van Kleef in Egmond aan Zee. De opvolger was kapelaan J.A.J. van Zanten .
In 1944 werd de kerk gesloten en pastoor van Zanten verhuisde naar het huis van drukkerij Belleman , waar zij tot de bevrijding zouden wonen. Vanaf dat moment werd de kerkdienst in de Slotkapel gehouden.
In bevrijd Egmond zou de eerste dienst de uitvaart voor Neeltje Gouda worden die op 6 mei 1945 in Alkmaar overleed
In 1949 werd de zelfstandige parochie van Alkmaar een feit.
In Egmond nam pastoor van Zanten op 13 november 1949 afscheid van zijn mensen ,hij werd overgeplaatst naar Rotterdam
Dirk Nicolaas de Rijk werd tot pastoor benoemd. 27 november 1949 hield hij zijn eerste preek. Op 8 october 1961 nam pastoor De Rijk afscheid in verband met zijn overplaatsing naar Ymuiden.
Pastoor van der Oord kwam weer naar Egmond op 22 october 1961, maar ditmaal om Tteunis Horstman als pastoor van de parochie te installeren.
In 1956 werd de parochie van Alkmaar te groot om vanuit Egmond bedient te worden .Daar in Alkmaar werd pastoor A.R.Heyligers eigen herder.
OP zaterdag 28 october 1967 was er in Egmond een bisschopswijding
van de oud pastoor G.A. van Kleef. Voor het eerst in de geschiedenis was er een rooms-kathlieke bisschop , in de persoon van mgr. Th.H. J.Zwartkruis,officieel aanwezig bij een oud-katholieke bisschopswijding.
1 October 1968 kwam er een eind aan de traditie van kapelaans. Pastoor C.P van den Berg kwam met zijn gezin naar Egmond waar hij tot 1977 zou blijven .Toen hij verhuisde naar de H.Nicolaaskerk te Den helder bleef hij pastorale assistentie verlenen aan Egmond aan Zee.
Pastoor Horstman vertrok 8 augustus 1976 naar Utrecht .En pastoor George Johan Blom kwam terug naar Egmond waar hij in 1958 al kapelaan was geweest.
Voor Leen Engel Gouda ,van oorsprong een Egmonder, begon op 30 september 1982 een geheel ander leven toen hij op 59-jarige leeftijd te Ijmuiden tot priest er werd gewijd.Priester Gouda werd op 24 october 1982 door deken Blom ingepreekt.
Onderhand in de geschiedenis
Op 16 januari 1795 trok het Franse leger onder generaal Pichegru over onze bevroren rivieren .Te amsterdam danste de bevolking op 19 januari rond de vrijheidsboom op de dam. Grote veranderingen waren op til.
De gereformeerde kerk ( in 1816 door koning Willem 1 omgedoopt in Nederlands Hervormde Kerk ) hield bij de staatsregeling van 1798 op staatskerk te zijn.
Toen kwam volledige godsdienstvrijheid. tot stand, terwijl er ook werd besloten dat de kerkgebouwen op basis van het aantal lidmaten onderling tussen de diverse
kerkgenootschappen verdeeld moesten worden. De oud-katholieken van Egmond aan Zee zijn blijven kerken in een schuur aan de Zuiderstraat.
Communie
OK .
Wanneer er in 1798 volledige godsdienstvrijheid wordt afgekondigd,verlaten de katholieken hun schuilkelder en gaan een “echte” kerk bouwen.
Op 10 juni 1801 legt de 88-jarige Dirk Engelen Visbeen de eerste steen voor de nieuwe oud-katholieke kerk aan de zuiderstraat.Dirk Engelen Visbeen was toen 88 jaar, 11 maanden.,hij zou 92 jaar worden. In de Voorstraar is de steen die herinnert aan de eerste steenlegging van de toen nog roomsch katholyke kerk tot Egmond aan Zee.
Door geldgebrek wordt het een eenvoudige kerk.
Het is de tijd van de Franse overheersing en de handelsbanden met Engeland, waarin stadhouder Willem V van Oranje en Nassau zijn heil zocht, zijn doorgesneden. De arme Egmondse vissers beproeven hun geluk en laten zich in met de lucratieve smokkelarij.
Pastoor Glasbergen profiteeert ervan als geen ander. Hij houdt er een soort geheim postkantoor op na. De bomschippers nemen uit Engeland naast hun handelswaar ook de streng verboden poststukken voor de oranjegezinden mee en geven die, na aankomst, bij meneer pastoor af.
Deze huurt dan een voerman met paarden en gaat spoorslags naar zijn broer in Amsterdam , eveneens pastoor van beroep. Daar ligt de retoerpost al op hem te wachten. De pastoor wordt er rijk van.
Als Glasbergen op 31 augustus 1861 zijn laatste adem uitblaast, gaat bijna al zijn geld naar het armenfonds.
Tot 1840 is de kerk in de Zuiderstraat met haar 376 zitplaatsen ruim genoeg .
Als het inwonertal van Egmond aan Zee in de jaren daarop met zo’n 50% toeneemt, wordt het vaak dringen om een plaats.
De schuilkerk en de pastorie aan de Zuiderstraat werden in het openbaar geveild. De Rijksdienst der Domeinen wist er voor F 4.675,- beslag op te leggen
Een legaat
Te Rotterdam overleed op 3 juni 1875 Maria Gijsbertha Bountmy. Zij liet haar vermogen , een som van bijna f 30.000,-, na aan de parochie van de Heilige Agnes te Egmond aan Zee,voor het bouwen van een nieuwe kerk.
De Sint Agnes kerk.
Midden in het dorp, wordt van 4 families grond gekocht. Daar bouwt men de huidige neo-gotisch oud-katholieke kerk naar een ontwerp van Willem Raman.
De totale koopsom voor de grond was f 5400,-.
De aannemer werd Aris Keers voor f 67.490,-.
Voor ” meerwerk ” werd f 2545,-.
Voor “ bijwerk” f 1809,-.
Eindafrekening f 1400,-.
Kapelaan Spit reisde medio februari 1884 naar bisschop Rinkel voor het verkrijgen van een aanbevelingsbrief. Hij ging bijna het hele land door en ontmoette nogal wat priesters , afkomstig uit Egmond aan Zee:
Jacob Konijn te Aalsmeer,
Engelbertus Wijker te Amsterdam,
mgr .Diependaal te Schiedam,
Gerardus Diependaal te Amsterdam,
Gerard Gul te Utrecht.
De rondgang leverde kapelaan Spit f 22.993.50 op.
Op 12 mei 1886 wordt de kerk rijkelijk van wijwater en wierook voorzien door bisschop C Rinkel die de volgende woorden uitspreekt :
”Van nu af is dit gebouw onderscheiden van alle andere gebouwen, en worde door ons niet dan met eerbied en ontzag aangezien en bezocht”.
De oude kerk in de Zuiderstraat doet tot 1985 dienst als postkantoor.
In de nieuwe kerk komen we nog een paar zaken tegen die het verleden doen herleven.
Zo hangt bij de ingang de uit 1385 daterende angelusklok uit de Heilige Agneskerk die in 1743 in zee verdween. Het wordt met feestdagen gebruikt om de aanvang van de eredienst aan te geven.
Van dit klokje is bekend, dat het in de Franse tijd (1795-1813) door de toenmalige pastoor aan een der kerkmeesters in bewaring is gegeven. Uit voorzorg werd het klokje in de Vureboetsduin ingegraven. Het is er ongeschonden uit te voorschijn gekomen en heeft jarenlang dienst gedaan als luidklokje voor door de weekse diensten en de zondagse vroegdienst. Helaas verkeerde het klokje in de jaren 60 in een zodanige staat dat het kerkbestuur besloot om het af te breken. De kerk die als bijzonderheid op de hoofdtoren het kruis en op de kleine toren de haan droeg.,.is daarmee het torenhaantje kwijt geraakt. Het angelus klokje echter bevind zich thans,,na vele omzwervingen en een grondige opknapbeurt ,achter in de kerk.
Een “vaderlands lievende” schipper liet zijn schip vol klokken op het IJsselmeer zinken en zo kwamen veel klokken na de oorlog weer bij de rechtmatige eigenaar terug.
De Egmondse klok, in 1634 door Peter van den Gheyn gegoten, heeft echter zoveel schade opgelopen dat deze nu alleen als monument dienst doet.
De Preekstoel
Als in 1798 de Amsterdamse schuilkerk De Pauw wordt afgebroken, verhuisd de preekstoel naar Egmond aan Zee om daar 3 jaar dienst te doen in de schuilkerk. Na 1801 staat de preekstoel in de “armoekerk ‘ en op 11 januari 1886 verhuisd de preekstoel voor de laatste keer.
Het 17e eeuwse barokke kunststuk is erg massief en geheel uit eikenhout vervaardigd.
Op de door een levensgrote engel gedragen kuip treffen we de fraaie beeltenissen van Petrus en Paulus aan. Engelen , vijf in getal,vinden we ook weer op het klankbord waarvan de delen rijkelijk zijn versierd met houtsnijwerk.
Aan de voet een levensgroot beeld van Mozes. In zijn linkerhand de twee tafelen der wet en in de rechterhand een staf .Deze staf mist een stukje, daar is pastoor Van Kleef verantwoordelijk voor. Op een kwade dag wilde pastoor Van Kleef een aantal jonge vissersbonken tot orde roepen , om zijn woorden kracht bij te zetten nam hij de staf uit Mozes’ hand en daardoor brak deze in tweedelen.
De kroonluchters.
4 Koperen kaarskronen,3 van deze dateren uit ca 1700.De middelste heeft de vorm van een eikel.
In 1886 werd de 4e kroon geschonken bij de kerkinwijding.
De verzilverde godslamp brandt,ten teken dat in het tabernakel het overgebleven gezegende brood der heilige communie ,het eucharistische lichaam van de Heer,wordt bewaard. Er is ook nog een tweede godslamp van rood en geel koper in Lodewijk XVI stijl.De oudste parochianen vertellen dat hun ouders er van spraken
dat deze lamp ook nog in de Zuiderstraat hing.
Het orgel
Het blijft gissen naar de bouwer en het bouwjaar.
In 1929 doet de firma Adema een voorstel het orgel om te bouwen en uit te breiden tot een twee klavierorgel met een vrij pedaal,maar door omstandigheden is dit plan nooit gerealiseerd.Op 25 mei 1951 wordt het “nieuwe orgel”in tegenwoordigheid van mgr. van der Oord ,ingewijd met orgelspel van Alex de Jong ,bekend musicus.
Achteraf bleek dat veel van het nieuwe orgel van het oude afkomstig was.
De oud-katholieke kerk in de Voorstraat bestaat in 1986 al 100 jaar.
De vorige kerk heeft er 185 jaar gestaan,waarvan 86 jaar als kerk (1800-1886)
en 99 jaar als postkantoor( 1886-1985).
De huidige kerk is zo indrukwekkend, van buiten, maar vooral ook van binnen ,
ieder jaar ga ik er een paar keer in en bewonder het geheel . Er ligt een heel stuk van mijn leven in Egmond en daar speelt de kerk in de Voorstraat ook een flinke rol in.ieder dag hoorde we de klok vanuit de Julianastraat,onze vriendjes en buurkinderen hoorde bij ” die kerk ” en we leerde met hun mee wat er op de lering verteld werd. Ook het aannemen was een groot feest waar wij als kinderen enorm in meeleefden.
Herma Out- de Waard
.
